Tổng quan về quận Bắc Từ Liêm

Là một trong những quận nội thành mới, quận Bắc Từ Liêm có địa hình khá đặc biệt – là điểm giao giữa phía trung tâm thủ đô và phía ngoại ô Hà Nội, Bắc Từ Liêm có Phía Đông giáp quận Tây Hồ, phía Đông Nam giáp quận Cầu Giấy, phía Tây giáp các huyện Hoài Đức và Đan Phượng, phía Nam giáp quận Nam Từ Liêm, phía Bắc giáp huyện Đông Anh. 

Quận Bắc Từ Liêm được thành lập theo Nghị quyết số 132/NQ-CP ngày 27 tháng 12 năm 2013 của Chính phủ, có diện tích lớn lên đến 45,24 km², dân số năm 2020 là 340.605 người. Quận có 13 đơn vị hành chính cấp xã trực thuộc, bao gồm 13 phường: Cổ Nhuế 1, Cổ Nhuế 2, Đức Thắng, Đông Ngạc, Thụy Phương, Liên Mạc, Thượng Cát, Tây Tựu, Minh Khai, Phú Diễn, Phúc Diễn, Xuân Đỉnh và Xuân Tảo.

Tuy chưa phải là đô thị thực sự hiện đại và phát triển nhóm đầu của thành phố vì cơ sở hạ tầng còn nhiều hạn chế, những năm gần đây quận Bắc Từ Liêm đã có sự bứt phá lớn. 4 tháng đầu năm 2020, quận đã thu ngân sách 2.339 tỉ đồng, tăng 1.301 tỉ đồng, tương ứng với 125% so với cùng kỳ năm 2019. Trong năm 2019, toàn quận cũng giảm được 577 hộ nghèo và đặt mục tiêu tiếp tục giảm hết hộ nghèo trong các năm tới. Tốc độ đô thị hoá nhanh chóng có thể được nhìn thấy rõ ở các phường như Xuân Đỉnh, Xuân Tảo, Cổ Nhuế 1,… Trong thập kỷ tới, với tốc độ phát triển kinh tế, đô thị hoá nhanh chóng, và nhu cầu sử dụng tiêu dùng tăng lên, lượng chất thải rắn, đặc biệt là rác nhựa sẽ ngày càng trở thành áp lực lớn lên hệ thống quản lý của quận và cả thành phố. 

Hiện trạng ô nhiễm rác thải trên địa bàn quận

Tại thời điểm năm 2020 - 2021, Bắc Từ Liêm chưa có một bộ số liệu thống kê nào về lượng rác thải NHỰA phát sinh hiện đang bị thải ra môi trường hàng tháng. 

Theo số liệu Báo cáo công tác bảo vệ môi trường của quận Bắc Từ Liêm và các số liệu thống kê của Phòng tài nguyên môi trường quận, khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh trên địa bàn quận như sau:

- Năm 2019: Khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh được thu gom, vận chuyển trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm từ ngày 01/01/2019 đến ngày 15/11/2019 lên khu xử lý tập trung của thành phố là: 95.748,88 tấn.

- Năm 2020: Khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh được thu gom, vận chuyển trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm từ ngày 01/01/2020 đến ngày 10/11/2020 lên khu xử lý tập trung của thành phố là: 97.111,27 tấn.

- Năm 2021: Khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh được thu gom, vận chuyển trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm từ ngày 01/01/2021 đến ngày 30/11/2021 lên khu xử lý tập trung của thành phố là: 99.433,69 tấn. 

Rác nằm la liệt dọc đường Hoàng Minh Thảo, cạnh công viên Hoà Bình (Nguồn: Báo Lao Động)

Về các bên đang tham gia công tác quản lý chất thải trên địa bàn quận, bức tranh quản lý của Nhà nước cụ thể như sau: UBND quận có vai trò lập, thẩm định và phê duyệt các quy hoạch bảo vệ môi trường theo quy định của pháp luật. Phòng Tài nguyên Môi trường chịu trách nhiệm vạch chiến lược chung cho quận, tham mưu chính sách quản lý. Các hoạt động làm đẹp cảnh quan được thực hiện bởi Ban Quản lý Dự án. Công tác thu gom rác thải thực hiện bởi các công ty môi trường, cụ thể là Công ty Sông Hồng, Công ty Môi trường Hà Nội và Công ty Hà Nội Xanh. Chất thải rắn sau khi tập kết thu gom trên địa bàn quận được vận chuyển về các trạm trung chuyển CTR theo quy hoạch phân khu và chuyển đi xử lý tại khu liên hợp xử lý CTR Nam Sơn của thành phố. 

Sự tham gia của Dự án “Giảm ô nhiễm rác nhựa với các giải pháp địa phương” – LSPP

Trong khuôn khổ dự án “Giảm thiểu ô nhiễm rác nhựa với các giải pháp địa phương – LSPP” (tên tiếng Anh “Plastic Solutions for Plastic Pollution”), quận Bắc Từ Liêm là 1 trong 4 điểm dự án, cùng với quận Hoàn Kiếm, Thành phố Đà Nẵng và Hội An, hiện đang xây dựng các mô hình giảm nhựa, hứa hẹn nhiều bài học và câu chuyện được chia sẻ trong tương lai. 

Tại Bắc Từ Liêm, Hội Liên hiệp Phụ nữ quận là đối tác chính đồng hành cùng GreenHub thiết kế, triển khai công việc trong suốt giai đoạn dự án 2020-2023 theo khung Kế hoạch chung đã ký kết. Nhóm dự án đóng vai trò như người điều phối, kết nối các bên và mang tới những nguồn lực địa phương đang cần, về cả tài chính và kỹ thuật. 

Lấy phương pháp tập huấn TOT (Traning on Trainers) làm trung tâm, dự án hỗ trợ tập huấn cho cán bộ Hội viên nòng cốt của 13 phường và lan toả xuống cho người dân.

Các giải pháp đưa ra với mục tiêu tác động về kiến thức và hành vi tới đông đảo người dân trên địa bàn quận, đồng thời có tính kinh tế và lợi ích thiết thực cho cộng động, đó là: (1) thúc đẩy tái sử dụng, tái chế sau phân loại; (2) tạo ra các sản phẩm từ rác, tiết kiệm chi phí/ tăng thu nhập cho các hộ gia đình, (3) kết nối chuỗi, đường đi của nhựa để chúng đi vào các đơn vị xử lý chính thống và đạt chuẩn về tái chế. 

Mô hình tuần hoàn rác thải tại hộ gia đình

Là một quận có quỹ đất rộng và tỷ lệ đất nông nghiệp lớn, Bắc Từ Liêm có rất nhiều người dân tham gia vào hoạt động trồng trọt, chăn nuôi. Dựa trên thực tế đó, dự án LSPP tiếp cận Bắc Từ Liêm qua con đường là: xử lý riêng rác hữu cơ trước, sau đó lượng rác khô còn lại tiếp tục được phân loại và đi vào chuỗi giá trị của thành phố. 

Với mong muốn đi chậm mà chắc, Bắc Từ Liêm lựa chọn 1 phường điểm là Liên Mạc để xây dựng nhóm Hội viên HPN nòng cốt, từ đó nhân rộng mô hình ra địa bàn toàn quận. Liên Mạc trở thành mô hình tổng quát và toàn diện, làm gương và cũng truyền lại kinh nghiệm cho các phường học tập và thêm sự tự tin khi thực hiện.

Mô hình tuần hoàn rác thải tại hộ gia đình của Bắc Từ Liêm, đúng như tên gọi, lấy ý tưởng từ mô hình Kinh tế tuần hoàn mà cả Việt Nam và thế giới đều đang hướng tới, quay vòng rác thải thành tài nguyên để tiếp tục kéo dài tuổi đời của chúng. Điều khác biệt là ở đây vòng xoay này xảy ra ngay chính tại mỗi hộ gia đình. Kết quả mang lại chính là giảm thiểu rác thải tại nguồn, vì mọi người đã phân loại rác hiệu quả hơn và sử dụng chúng quay lại phục vụ sinh hoạt của gia đình. Giải quyết vấn đề ô nhiễm rác nhựa theo cách “bottom-up”, người dân không chỉ nâng cao nhận thức và kiến thức về rác thải, mà còn trở thành những nhân tố quan trọng trong mắt xích của quy trình xử lý rác của thành phố. 

Mô hình của Liên Mạc có thể chia thành 2 phần chính: Sân chơi cộng đồng và Mô hình Khu dân cư Xanh.

Thứ nhất, về mô hình sân chơi, GreenHub hỗ trợ phường Liên Mạc kết nối với Tư vấn để thiết kế và xây dựng một mô hình sân chơi cộng đồng từ rác tái chế như: chai lọ nhựa, thuỷ tinh, lốp xe đã qua sử dụng,… Những rác thải tái chế này được chính người dân và Hội viên HPN thu nhặt và đóng góp tích lại. HPN cũng sẽ tham gia vào quá trình đóng góp ý tưởng, Mô hình sân chơi với những chậu cây xinh xắn, những chiếc xích đu, bập bênh từ các vật dụng tái chế được sơn sửa lại, hứa hẹn sẽ mang đến cho trẻ em một không gian vui chơi an toàn và thoả sức sáng tạo. Bãi đất trống trơn và ngổn ngang rác sẽ được mang một diện mạo mới khác xưa và sống một cuộc đời có ích hơn.

Các bạn học sinh tham gia vào một buổi hướng dẫn làm sản phẩm tái chế tại sân chơi Liên Mạc (Nguồn: GreenHub)

Thứ hai, mô hình khu dân cư xanh hướng tới hỗ trợ người dân trong 1 khu phố hay 1 khu chung cư đẩy mạnh các thực hành 5R, phân loại rác hiệu quả và xử lý lượng rác hữu cơ nhà bếp để làm phân bón cho cây trồng hay các sản phẩm enzyme tẩy rửa (nước rửa bát, nước lau nhà, rửa tay,…). Bắt đầu bằng cung cấp các buổi Tập huấn cách phân loại rác, sử dụng rác nhựa hiệu quả, xử lý rác hữu cơ làm men vi sinh, phân bón và chế phẩm enzyme, người dân được tiếp cận thông tin và hỗ trợ kỹ thuật từ phía chuyên gia trong cả quá trình thực hiện. Các hoạt động thu gom dự kiến sẽ được thực hiện đồng bộ, với việc chọn điểm tập kết rác, thu gom theo kỳ và 01 doanh nghiệp sẽ đến thu mua và cam kết minh bạch về quy trình xử lý rác thải sau đó. Phía dự án sẽ đồng hành với phường trong thời gian đầu, sau đó các hoạt động giám sát và duy trì sẽ do nhóm HPN nòng cốt của phường chủ động thực hiện. 

Rác hữu cơ được hướng dẫn thu gom, phân loại, xử lý thành men vi sinh, chế phẩm enzyme (Nguồn: GreenHub)

Về đầu ra dự kiến của tập huấn, khoảng 300 hộ dân trong trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm sẽ được tiếp cận các thông tin, kiến thức và hỗ trợ trực tiếp từ dự án, và khoảng 12.000 người được tiếp cận gián tiếp. Nếu thực hiện triệt để, mô hình có thể giúp các hộ gia đình giảm được 100% rác thải hữu cơ phát sinh từ trong sinh hoạt hàng ngày, và tăng tỷ lệ tái chế lên gấp 2-3 lần.

Các hoạt động khác song hành với Mô hình 

Bên cạnh xây dựng mô hình ở cấp cơ sở, trong khuôn khổ sự án LSPP, GreenHub cũng đồng hành với địa phương để thực hiện các hoạt động khác ở cấp quận như là: Xây dựng Kế hoạch hành động chung, Tập huấn về rác nhựa, Tập huấn truyền thông và Cuộc thi thu gom. 

Diễn ra từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2022, cuộc thi “Phụ nữ Bắc Từ Liêm phòng chống rác thải nhựa” đang là một hoạt động do địa phương tự chủ trì và thực hiện vô cùng tích cực. Mỗi ngày thứ 7 hoặc Chủ nhật hàng tuần, các chị em Hội viên HPN của 13 phường trên địa bàn quận sẽ tập hợp lại theo địa bàn để thu gom rác, phân loại ra các rác có thể tái chế và bán phế liệu (các loại giấy, bìa, nhựa, vỏ lon, sắt…). 01 phía doanh nghiệp được dự án và quận lựa chọn sẽ có xe đi qua các điểm phường để thu mua phế liệu với mức giá đã thống nhất và mang tới nhà máy tái chế. 

Ngay khi phát động, cuộc thi đã nhận được sự quan tâm và đăng ký tham gia của 13/13 phường trên địa bàn quận. Tổng số người tham gia lên tới hơn 20.000 Hội viên HPN từ cấp chi hội cho đến cấp quận. Tổng lượng rác thu gom theo đăng ký chỉ tiêu ban đầu của HPN lên đến khoảng hơn 1,5 tấn/ 1 tháng. Số tiền HPN thu được từ bán phế liệu này sẽ được chuyển đến hỗ trợ các hộ gia đình và cá nhân khuyết tất, có hoàn cảnh khó khăn trên địa bàn. 

Lời kết

Không phải một vấn đề của riêng ai, ô nhiễm rác thải nhựa đặt gánh nặng lớn lên bộ máy nhà nước cũng như các tổ chức và doanh nghiệp, mang các thách thức và rủi ro tiềm tàng về sức khoẻ cho con người. Trong hoàn cảnh khi mà không có một giải pháp triệt để và toàn diện nào cho vấn đề nhức nhối này, các giải pháp, sáng kiến về mô hình cộng đồng được thiết kế để không chỉ có những hỗ trợ kịp thời, đi sâu vào địa phương để hiểu địa phương mà còn tạo ra các thay đổi nhận thức, hành vi sâu rộng. 

Trong thời gian tới đây, các bài học kinh nghiệm, chia sẻ mô hình và bài truyền thông về dự án LSPP tại quận Bắc Từ Liêm sẽ tiếp tục được chia sẻ trên nền tảng số của GreenHub. Dự án LSPP cũng tìm kiếm các đối tác là tổ chức đoàn thể hoặc cá nhân có sáng kiến và ý tưởng về giảm rác thải nhựa, muốn đồng hành trên hành trình vì một Việt Nam xanh hơn.

Tài liệu tham khảo:

1. Bí thư Thành ủy Hà Nội: Xây dựng quận Bắc Từ Liêm là nơi đáng sống bậc nhất Thủ đô. (2020, May 6). Baotintuc.Vn. Retrieved April 10, 2022, from https://baotintuc.vn/thoi-su/bi-thu-thanh-uy-ha-noi-xay-dung-quan-bac-tu-liem-la-noi-dang-song-bac-nhat-thu-do-20200506142014756.htm

2. Hiện trạng và một số giải pháp quản lý bảo vệ môi trường tại quận Bắc Từ Liêm. (2020, February 15). Kinh Te Do Thi. Retrieved April 20, 2022, from https://kinhtedothi.vn/hien-trang-va-mot-so-giai-phap-quan-ly-bao-ve-moi-truong-tai-quan-bac-tu-liem.html

3. Nghị quyết về việc điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính giữa các quận Cầu Giấy, Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm thuộc thành phố Hà Nội. (2021, April 27). Thu Vien Phap Luat. Retrieved April 22, 2022, from https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Bo-may-hanh-chinh/Nghi-quyet-1263-NQ-UBTVQH14-2021-dieu-chinh-dia-gioi-don-vi-hanh-chinh-giua-cac-quan-Ha-Noi-473347.aspx

4. Nguyễn Hữu Dũng. (2017). Quản lý nhà nước về Chất thải rắn trên địa bàn quận Bắc Từ Liêm, thành phố Hà Nội. ĐHQGHN. https://repository.vnu.edu.vn/bitstream/VNU_123/34186/1/00050008237.pdf